Expositie Mauritshuis: zo vogelvrij als een vogel

In dit artikel:

In het Mauritshuis in Den Haag toont historicus Simon Schama met de tentoonstelling Birds de complexe verhouding tussen mens en vogel — een verhouding die liefde en benutting, bewondering en vernieling tegelijk bevat. Het project ontstond nadat Schama in 2023 in The Guardian attendeerde op de verstilde luchten en het wereldwijde verdwijnen van miljarden vogels; Martine Gosselink, directeur van het Mauritshuis, nodigde hem uit om die thematiek in beeld te brengen.

De tentoonstelling verzamelt werk uit uiteenlopende periodes en disciplines: van een middeleeuws handschrift met het oudste Nederlandse zinnetje tot schilderijen van Rembrandt en Fabritius, schetsen van Leonardo da Vinci, een dramatische Icarus‑prent van Hendrick Goltzius, Matisse‑werken uit de Tweede Wereldoorlog, beeldhouwkunst van Brancusi, tot moderne kunst van Tracey Emin. In korte, geconcentreerde opstelling leggen die objecten samen de manier bloot waarop culturen door de eeuwen heen hun angsten, verlangens en idealen op vogels projecteren. Leonardo’s studies van vogelvleugels leidden naar vliegmachines; de mythe van Icarus blijft een leitmotiv voor menselijk streven en mislukking; en hedendaagse kunst toont vogels als troosters of metaforen voor kwetsbaarheid.

Kleine werken krijgen symbolische lading: Fabritius’ Het puttertje — een kettinggevangen distelvink die naar vrijheid kijkt — fungeert als kernbeeld van het verhaal: de fascinatie voor vogelvrijheid tegenover menselijke beperking en exploitatie. Het toont ook praktische kanten: vogels als statussymbool (hoedenveren), als handelswaar (kuikens in kratten), als prooi of trofee (jachtstukken), of als praktische hinder (een mus wordt zelfs weggeschoten om een record‑domino niet te verstoren).

Schama wijst erop dat de mens mede verantwoordelijk is voor dramatische achteruitgang van vogelpopulaties. Historische voorbeelden laten zien dat uit mode‑driften ook vroegtijdige bescherming ontstond: de “Bond ter bestrijding eener Gruwelmode” van 1891 was een voorloper van latere vogelbeschermingsorganisaties. Toch kiest Birds niet voor activisme; de expositie presenteert beelden en objecten die vragen oproepen en de bezoeker een spiegel voorhoudt over zijn rol in het lot van vogels.

Visueel hoogtepunt is ook de hedendaagse verbeelding van groepsgedrag: Jan van IJkens video van spreeuwenzwermen illustreert hoe tienduizenden vogels als één organisch geheel door de lucht bewegen — een spectacle dat verwondering oproept en de blik naar boven richt. Bij de ingang ligt een eksternest uit 2021, opgebouwd uit takken én antivogelpinnen, als ironische waarschuwing.

Birds is te zien in het Mauritshuis tot en met 7 juni en nodigt uit tot nadenken over waarom we vogels bewonderen en tegelijk hun levensruimte aantasten.